بحران های ژئوپلیتیک و درگیری های نظامی در مناطق استراتژیک پتانسیل ایجاد یک شوک تورمی نفتی گسترده را دارند که می تواند با تحت تاثیر قرار دادن زنجیره تامین انرژی، تورم جهانی را به سطوحی فراتر از دوران پاندمی کرونا برساند.
شوک تورمی نفتی ناشی از جنگ ایران می تونه حتی بزرگ تر از پاندمی کرونا باشه. فکر می کنین دارم پیازداغش رو زیاد می کنم؟ نه، این طور نیست.
در بدترین لحظاتِ پس از پاندمی، تورم سالانه در اقتصادهای بزرگ بین 10٪ تا 12٪ بالا رفت، در حالی که بعد از گذشت اولین ماه از جنگ ایران، این رقم حدود 3٪ بود. در واقع، هنوز خیلی پایین تر از اوج های چندساله ای هست که در اواسط سال 2022 (تیر 1401) بهشون رسیدیم. اما داریم به اون سمت می ریم، حالا چه جنگ امروز تموم بشه چه نشه. این شرایط نوید یک شوک تورمی نفتی دیگر را می دهد.
اداره آمار نیروی کار گزارش داده که هزینه زندگی در ایالات متحده در ماه مارس (اسفند 1404) به شدت بالا رفته و تورم سالانه 3.3٪ رشد داشته. این افزایش به خاطر رشد قابل توجه 10.9 درصدی هزینه های انرژی بوده، که شامل جهش 21.2 درصدی قیمت بنزین و افزایش 30.7 درصدی سوخت گرمایشی می شه. این افزایش قیمت ها نشانه های اولیه یک شوک تورمی نفتی هستند.
این آمار تکون دهنده فقط مخصوص آمریکا نیست: گزارش های کانادا نشون می ده که هزینه بنزین در همون ماه 9.1٪ بالا رفته، در حالی که طبق تحقیقات CaixaBank، در اتحادیه اروپا قیمت بنزین حدود 15٪ و قیمت گازوئیل در اوایل آوریل (فروردین) نسبت به اواخر فوریه (بهمن)، حدود 30٪ بیشتر شده. و این لیست همچنان ادامه داره.
برای درک بهتر ابعاد این بحران و تاثیرات آن بر هزینه سوخت در سطح بین المللی، نگاهی به داده های آماری زیر ضروری است. نمودار زیر از سایت globalpetrolprices.com میزان تغییرات قیمت رو برای میانگین جهانی سوخت و قیمت ها در کشورهای مختلف از اواسط فوریه (بهمن ماه) نشون می ده.
این نمودار به وضوح نشان می دهد که چگونه قیمت بنزین و گازوئیل تحت تاثیر اخبار جنگ و تنش های سیاسی، روندی صعودی و نگران کننده را در پیش گرفته است.
منبع: https://www.globalpetrolprices.com/fuel_price_trend_Iran_war.php
بیاین چند سال به عقب برگردیم. چی شد که تورمِ بعد از پاندمی شروع شد؟
عامل اصلی، اختلال در زنجیره تامین به خاطر قرنطینه های سراسری در جهان بود که قیمت انرژی و مواد غذایی رو بالا برد و همزمان الگوی مخارج مصرف کننده ها هم تغییر کرد. خانواده ها هزینه های خدمات رو کم کردن و تقاضا برای کالاها رو بالا بردن چون نمی تونستن بیرون برن. محرک های پولی عظیم هم بخشی از ماجرا بود که با حمله روسیه به اوکراین در فوریه 2022 (بهمن 1400) بدتر شد و باعث افزایش چشمگیر و مجدد قیمت انرژی و مواد غذایی، به خصوص در کشورهای اروپایی، شد. این عوامل زمینه را برای یک شوک تورمی نفتی آماده کردند.
سخته بگیم مقصر اصلی کدوم بود، جنگ یا پاندمی، اما شک نداریم که هر دو باعث شدن تورم به بالاترین سطح خودش در چند دهه اخیر برسه.
سال ها طول کشید تا تغییر شدید سلیقه مصرف کننده ها از خدمات به کالا دوباره به تعادل برسه. داده های اقتصاد کلان کمی پیچیده بودن، چون رشد تولید در بخش خدمات طی چند سال گذشته قوی تر از بخش تولید بود، اما این به خاطر افت شدید دوران پاندمی بود. حالا بالاخره هر دو بخش اقتصاد دارن رشد رو تجربه می کنن.
بازگشت به زمان حال
و حالا اینجاییم؛ بحران خاورمیانه و بررسی نوسان قیمت نفت و تحولات منطقه در عرض کمی بیشتر از یک ماه، سال ها پیشرفت اقتصادی رو نابود کرد، هرچند ممکنه داده ها هنوز این موضوع رو کاملا نشون ندن. این بحران می تواند یک شوک تورمی نفتی جدی را رقم بزند.
مطمئنا یه توافق صلح طولانی مدت می تونه بازی رو عوض کنه. ضررهایی که تا الان وارد شده رو می شه ظرف چند ماه کنترل کرد، اما برای این کار، قیمت نفت باید حداکثر تا ماه می (اردیبهشت) به سطح قبل از جنگ برگرده. اگه از من بپرسین، سناریوی خیلی بعیدی به نظر می رسه.
اگه قیمت انرژی در سطوح فعلی یا بالاتر بمونه، تورم ناگزیر به سطح دوران بعد از پاندمی برمی گرده. این وضعیت به معنی یک شوک تورمی نفتی پایدار است.
چرا شوک تورمی نفتی این بار ممکنه بدتر باشه؟
چون راهی وجود نداره که منابع انرژی رو اون قدر سریع تغییر داد تا از شوک نفتی در امان موند. در واقع، اروپا در سال 2019 (1398) تصمیم گرفت «سبز» بشه و مرحله اول این فرآیند در سال 2030 (1409) کامل می شه، در حالی که برنامه کاملشون تا سال 2050 (1429) طول می کشه. تصمیم اتحادیه اروپا برای این تغییر بر اساس آینده ای پایدارتر و اقدامات اقلیمی بود، اما 30 سال طول می کشه تا تموم بشه. علاوه بر این، قرارداد سبز اروپا به حدود 1 تریلیون یورو سرمایه گذاری پاک در دهه آینده نیاز داره و گفته می شه برای رسیدن به اهداف 2030، سالانه بیش از 477 میلیارد یورو سرمایه گذاری اضافی لازمه. این پیچیدگی ها، مقابله با شوک تورمی نفتی را دشوارتر می کند.
علاوه بر این، حتی اگه اقتصادها بودجه کافی برای تغییر فوری رو داشتن، منابع انرژی جایگزین کافی برای جایگزینی سوخت های فسیلی وجود نداره.
و یه قدم فراتر: حدس بزنین کدوم کشور در زمینه منابع انرژی جایگزین پیشتازه؟ بله، چین. در چند سال گذشته، دولت به رهبری شی جین پینگ خودش رو برای بحرانی مثل این آماده کرده. این کشور هنوز به نفت و زغال سنگ متکی هست اما وابندگی خودش رو مهار کرده و روی انرژی های بادی، خورشیدی و برق آبی سرمایه گذاری کرده که تا امروز، تقریبا 30٪ از برق چین رو تولید می کنن. این کشور همچنین بر تولید و صادرات جهانی پنل های خورشیدی و ذخیره سازی باتری مسلط هست؛ هرچند که اگر بحران تشدید بشه، احتمالا بیشتر اون تولیدات برای مقابله با بحران نفت در داخل خودشون مصرف می شه.
جهش تورمی که می بینیم فقط بخش کوچکی از مشکله. حل و فصل جنگ ایران در کوتاه مدت بسیار بعیده و حتی اون هم نمی تونه بلافاصله تمام اختلالات بازارهای انرژی رو برطرف کنه. هر چه قیمت نفت مدت طولانی تری بالا بمونه، فشار بیشتری به مصرف کننده وارد می شه، چون شرکت ها در نهایت حفظ حاشیه سود خودشون رو ترجیح می دن. ممکنه بازارها هنوز فکر کنن این جهش قیمت موقتیه، اما احتمالا داریم به سمت یه دوره تورمی بسیار پایدارتر می ریم که نیازمند توجه جدی به پدیده شوک تورمی نفتی است.
تداوم تنش ها در بازارهای انرژی و وابستگی شدید اقتصاد جهانی به سوخت های فسیلی، آسیب پذیری در برابر جهش های قیمتی را دوچندان کرده است. در حالی که برخی کشورها تلاش می کنند وابستگی خود را مهار کنند، اما فرآیند گذار به انرژی های پاک زمان بر است و نمی تواند در کوتاه مدت مانع از فشارهای تورمی ناشی از بحران های سیاسی شود. این وضعیت زنگ خطری برای پایداری رشد اقتصادی در سال های پیش رو است.
